Tajemnica kopca w Brzeziu. Niezwykły zabytek reformacyjnej przeszłości Małopolski
Wśród pól i wzgórz Brzezia znajduje się miejsce, które od pokoleń budzi ciekawość mieszkańców i historyków. Mowa o tajemniczym kopcu, nazywanym potocznie „kopcem ariańskim”. Choć przez lata jego przeznaczenie pozostawało przedmiotem domysłów, współczesne badania naukowe rzuciły nowe światło na jego historię. Przełomowym momentem były nieinwazyjne badania georadarowe i geomagnetyczne przeprowadzone w 2017 roku przez zespół naukowców z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
Wyniki badań potwierdziły istnienie pod ziemnym nasypem przestrzeni o charakterze krypty. Odkrycie to wzmacnia hipotezę, że kopiec pełnił funkcję grobowca i miejsca pochówku przedstawicieli społeczności protestanckiej zamieszkującej te tereny w okresie reformacji. Według przekazów historycznych w krypcie mogą spoczywać szczątki członków rodu Żeleńskich – dawnych właścicieli Brzezia i wielu okolicznych miejscowości. Rodzina ta przez stulecia związana była z wyznaniem kalwińskim. Szczególnie interesująca jest możliwość, że kopiec jest miejscem wiecznego spoczynku Samuela Żeleńskiego, studenta zabitego podczas pogromu protestantów w Krakowie w 1660 roku. Nie można również wykluczyć, że pochowano tu innych niekatolickich przedstawicieli rodzin związanych z majątkami w Brzeziu lub w Grodkowicach.
Znaczenie kopca dla lokalnej historii jest wyjątkowe. Rodzina Żeleńskich aż do XIX wieku pozostawała przy wierze kalwińskiej. W czasach, gdy podziały wyznaniowe odgrywały ogromną rolę społeczną, protestanci często nie mogli być chowani na cmentarzach katolickich. Powstawały więc alternatywne miejsca pochówku, nierzadko o charakterze symbolicznym i rodowym.
Interesującym porównaniem jest kopiec w Łuczanowicach, który został ufundowany przez inną gałąź rodziny Żeleńskich. Służył on jako miejsce pochówku tamtejszych członków rodu.
Z kopcem w Brzeziu wiążą się również liczne lokalne przekazy. Starsi mieszkańcy wspominali, że jeszcze w pierwszej połowie XX wieku od zachodniej strony znajdowało się wejście zabezpieczone metalowymi drzwiami. Za nimi miało znajdować się kilka trumien. Według relacji podczas II wojny światowej wnętrze kopca zostało splądrowane przez oddziały wojsk niemieckich lub radzieckich. Dziś trudno zweryfikować te opowieści, jednak stanowią one ważny element lokalnej tradycji i pamięci zbiorowej.
Kopiec w Brzeziu posiada również niezwykłe walory krajobrazowe. Ze szczytu rozciąga się rozległa panorama na Wyżynę Proszowicką i dolinę Wisły od strony północnej. Przy dobrej pogodzie można podziwiać także Beskid Wyspowy, Gorce oraz majestatyczne Tatry na południowym horyzoncie. Dzięki temu miejsce to łączy walory historyczne, kulturowe i przyrodnicze.
Dziś kopiec pozostaje jednym z najbardziej zagadkowych zabytków gminy Kłaj. Jest materialnym świadectwem wielowyznaniowej przeszłości regionu, znakiem obecności rodu Żeleńskich w lokalnym krajobrazie kulturowym oraz cennym elementem dziedzictwa reformacyjnego Małopolski. Jego historia przypomina o czasach, gdy na tych ziemiach współistniały różne wyznania i tradycje, pozostawiając po sobie ślady, które do dziś inspirują do odkrywania lokalnej przeszłości.
Kopiec w Brzeziu to nie tylko ziemny nasyp skrywający tajemnice sprzed stuleci. To wyjątkowy pomnik pamięci, który nadal czeka na pełne poznanie swojej historii.
O kopcu pisaliśmy także tutaj - proszę kliknąć - tekst otworzy się w nowej karcie.